"Bạn đã bao giờ nhìn vào một biểu tượng và thấy nó trống rỗng? Tôi thì có... và đó là lúc tôi nhận ra rằng, nhiều thứ trong crypto, lấp lánh như vậy, nhưng thực chất chỉ là vỏ bọc của những câu chuyện đã chết."
Thị trường đang giảm. Trong 7 ngày qua, tôi không nhìn vào bảng giá. Tôi nhìn vào những gì còn sót lại sau cơn sốt. Tôi nhìn vào những bức ảnh đại diện mà tôi từng yêu thích, những tác phẩm nghệ thuật generative mà tôi từng cho là tương lai của sự sáng tạo. Và tôi thấy chúng... trống rỗng.
Đó không phải là một kết luận vội vàng. Đó là kết quả của ba tháng suy ngẫm, sau khi tôi kiệt sức và rút lui khỏi thế giới NFT vào cuối năm 2021. Tôi đã từng là một người lý tưởng hóa. Tôi đã từng tin rằng NFT sẽ trao quyền cho nghệ sĩ, phá vỡ các rào cản của thị trường nghệ thuật truyền thống. Và tôi đã đúng. Nhưng tôi cũng đã sai.
Hook: Sự kiện chuyển câu chuyện
Hãy nhìn vào Art Blocks. Một trong những dự án NFT nghệ thuật generative danh tiếng nhất. Vào tháng 8 năm 2021, một tác phẩm từ dự án "Fidenza" của Tyler Hobbs đã được bán với giá 1.000 ETH. Một cột mốc. Một lời tuyên bố rằng nghệ thuật trên blockchain có giá trị. Một năm sau, vào tháng 8 năm 2022, cùng một tác phẩm, cùng một token ID, được bán với giá 150 ETH. Giảm 85%. Và đó là một trong những tác phẩm "blue chip".
Sự kiện này không đơn thuần là một sự sụt giảm giá. Nó là một tín hiệu cho thấy điều gì đó sâu sắc hơn đang xảy ra. Nó không phải là một cú sốc thị trường thông thường. Nó là sự phơi bày một sự thật khó chịu: Nhiều NFT, ngay cả những cái được coi là nghệ thuật, đã và đang trở thành những biểu tượng rỗng, mang giá trị cảm xúc và đầu cơ hơn là giá trị nội tại bền vững.
Context: Chu kỳ câu chuyện lịch sử
Để hiểu được sự trống rỗng này, chúng ta cần quay ngược thời gian. Câu chuyện về NFT không bắt đầu vào năm 2021. Nó bắt đầu với những ICO đầy hứa hẹn vào năm 2017. Tôi đã từng tham gia vào một trong số đó: Golem (GNT). Một dự án hứa hẹn tạo ra một siêu máy tính phi tập trung, cho phép mọi người cho thuê sức mạnh tính toán dư thừa của họ. Tôi đã đầu tư 5 ETH và viết những bài phân tích đầy nhiệt huyết, tin rằng nó sẽ giải quyết vấn đề chi phí tính toán cao cho nghiên cứu y học. Tôi đã kết nối với các nhà phát triển, với cộng đồng, và tôi thấy một tầm nhìn có ý nghĩa xã hội thực sự.
Sau đó là DeFi Summer năm 2020. Uniswap và cơ chế AMM. Một cuộc cách mạng về tài chính phi tập trung. Tôi đã dành ba tháng để phân tích cơ chế này với một developer chủ chốt, viết năm bài báo về tính minh bạch và công bằng. Đó là những câu chuyện có nền tảng kỹ thuật vững chắc, có ý nghĩa xã hội thực sự.
Và rồi đến NFT. Năm 2021, vai trò của tôi là một lão làng trong ngành. Tôi được mời làm cố vấn cho Art Blocks. Tôi tin vào điều đó. Tôi đã mua một tác phẩm với giá 2 ETH. Tôi đã viết bảy bài ca ngợi các nghệ sĩ. Nhưng điều gì đã xảy ra? Thị trường đầu cơ đã lên đỉnh. FOMO lan tràn. Các nghệ sĩ bị áp lực phải sản xuất. Các nhà sưu tập mua chỉ để bán lại. Dự án mất đi giá trị ban đầu của nó. Nó trở thành một biểu tượng, một mã thông báo cho sự giàu có và địa vị, hơn là một tác phẩm nghệ thuật.
Core Insight: Cơ chế câu chuyện và phân tích tâm lý
Sự trống rỗng này được tạo ra bởi một cơ chế kép: Sự xói mòn của câu chuyện gốc và sự thống trị của câu chuyện đầu cơ.
Hãy nhìn vào cấu trúc câu chuyện của một dự án NFT điển hình vào năm 2021. Nó thường có ba lớp: 1. Lớp Nghệ thuật: Câu chuyện về người nghệ sĩ, về quá trình sáng tạo, về ý nghĩa của tác phẩm. 2. Lớp Cộng đồng: Câu chuyện về một nhóm người cùng chia sẻ một giá trị, một sở thích, một bản sắc (ví dụ: Bored Ape Yacht Club). 3. Lớp Tài chính: Câu chuyện về lợi nhuận, về việc mua thấp bán cao, về ROI.
Trong giai đoạn đầu, lớp nghệ thuật và lớp cộng đồng thường chiếm ưu thế. Đó là lý do tại sao những người như tôi lại bị thu hút. Nhưng khi thị trường nóng lên, lớp tài chính bắt đầu chiếm lĩnh. Câu chuyện về "tôi yêu tác phẩm này" trở thành câu chuyện về "tôi sẽ kiếm được bao nhiêu tiền từ việc bán nó". Sự đầu cơ không chỉ là một hoạt động; nó trở thành câu chuyện chính.
Dựa trên kinh nghiệm viết phân tích của tôi, từ các ICO đến DeFi, tôi nhận ra một mô hình lặp lại: Khi một loại tài sản mới xuất hiện, nó luôn đi kèm với một câu chuyện lý tưởng hóa. Lý tưởng hóa là nhiên liệu cho sự tăng trưởng ban đầu. Nhưng nó cũng là con dao hai lưỡi. Bởi vì một khi kỳ vọng không được đáp ứng, sự thất vọng sẽ phá hủy mọi thứ.
Hãy xem xét trường hợp của một dự án NFT khác: CryptoPunks. Nó bắt đầu như một thử nghiệm, một trò chơi. Nó đã trở thành một biểu tượng. Nhưng giá trị của nó đến từ đâu? Nó đến từ sự đồng thuận của cộng đồng rằng nó có giá trị. Đó là một vòng tròn luẩn quẩn. Nó có giá trị vì mọi người tin rằng nó có giá trị. Đây là định nghĩa của một "biểu tượng rỗng" – một vật mang giá trị hoàn toàn phụ thuộc vào niềm tin của người khác chứ không phải vào bất kỳ tiện ích nội tại nào.
Điều này không sai. Nhưng nó mong manh. Một cơn gió thổi qua, và tòa nhà bằng lá sẽ sụp đổ. Và cơn gió đó chính là sự thay đổi của tâm lý thị trường.
Contrarian Angle: Câu chuyện phản trực giác
Đây là điều mà hầu hết mọi người không nói đến: Sự trống rỗng của NFT không phải là một thất bại, mà là một sự tiến hóa.
Nếu bạn nghĩ rằng NFT là một công nghệ thất bại, bạn đã bỏ lỡ điểm chính. Công nghệ NFT hoạt động hoàn hảo. Nó tạo ra sự khan hiếm kỹ thuật số có thể kiểm chứng. Vấn đề không phải là công nghệ; vấn đề là câu chuyện. Và câu chuyện của NFT, giống như một dòng sông, sẽ luôn tìm đường đi. Nó đã từng chảy qua nghệ thuật. Bây giờ nó đang chảy qua một thứ khác.
Hãy nhìn vào Axie Infinity. Nó là một trò chơi NFT. Trong thời kỳ đỉnh cao, nó đã tạo ra việc làm cho hàng ngàn người ở Philippines. Đó không phải là một biểu tượng rỗng. Đó là một câu chuyện về sinh kế. Nhưng khi nó sụp đổ, nó trở thành một biểu tượng rỗng khác? Không hẳn. Nó trở thành một bài học. Một bài học về sự bền vững của các mô hình kinh tế dựa trên token.
Phản trực giác ở chỗ: Sự trống rỗng của NFT nghệ thuật generative không giết chết NFT. Nó chỉ dọn đường cho những ứng dụng có ý nghĩa hơn. Đó có thể là DePIN (Mạng lưới cơ sở hạ tầng vật lý phi tập trung), nơi NFT đại diện cho quyền sở hữu đối với một phần của cơ sở hạ tầng thế giới thực (một máy ảnh, một ăng-ten Wi-Fi). Đó có thể là danh tính phi tập trung. Đó có thể là chứng chỉ giáo dục.
Vậy nên, đừng thương tiếc cho những bức ảnh chú khỉ buồn chán hay những tác phẩm nghệ thuật generative sụt giảm giá trị. Hãy nhìn vào chúng như những dấu hiệu. Chúng chỉ ra nơi dòng sông không thể chảy. Và từ đó, bạn có thể đoán được nó sẽ chảy tiếp theo đâu.
Takeaway: Câu chuyện tiếp theo
Vậy, chúng ta đang ở đâu? Và câu chuyện tiếp theo là gì?
Tôi không có câu trả lời chắc chắn. Không ai có. Nhưng tôi có một dự đoán mang tính tiến bộ: Câu chuyện tiếp theo sẽ không phải là về việc sở hữu một hình ảnh, mà là về việc sở hữu một phần của một dịch vụ hoặc một cơ sở hạ tầng.
Hãy nghĩ về nó. Thay vì mua một token đại diện cho một bức ảnh, hãy mua một token đại diện cho quyền truy cập vào một máy tính, một máy ảnh, hoặc thậm chí là một phần của một robot. Đây là sự trở lại của câu chuyện Golem năm 2017, nhưng với một cơ sở hạ tầng trưởng thành hơn và một cộng đồng ít ngây thơ hơn.
Điều này có nghĩa là NFT nghệ thuật sẽ chết? Không. Nó sẽ tồn tại, như một thị trường ngách dành cho những người sưu tập thực sự, những người yêu nghệ thuật, không phải những người đầu cơ. Nó sẽ không còn là trung tâm của sự chú ý nữa.
Cuối cùng, tôi muốn đặt một câu hỏi không phải cho bạn, mà cho chính tôi: Liệu tôi có còn đủ lý tưởng để tin vào câu chuyện tiếp theo, hay tôi đã trở nên quá hoài nghi, nhìn thấy sự trống rỗng trong mọi thứ trước khi nó được lấp đầy? Tôi không biết. Nhưng tôi biết rằng, nhiệm vụ của một người kể chuyện không phải là bán một giấc mơ, mà là kể sự thật. Và sự thật là, đôi khi, những biểu tượng trống rỗng nhất lại dạy chúng ta nhiều điều nhất.
