Hook
18 tháng trước, một công ty khai thác Bitcoin hàng đầu tại Mỹ đã kín đáo chuyển 15.000 thợ đào ASIC thế hệ cũ đến một kho bãi ở Trung Quốc. Lý do? Chi phí điện cao và áp lực ESG. Nhưng khi tôi kiểm tra hợp đồng của họ, tôi phát hiện ra một điều thú vị: những chiếc máy này không đơn thuần là bán thanh lý. Chúng là một phần của thỏa thuận đổi công nghệ – đổi lấy quyền truy cập vào thiết kế chip ASIC thế hệ mới do một đội ngũ kỹ sư từng làm tại Huawei phát triển.
Đây không phải là một câu chuyện về khai thác mỏ. Đây là câu chuyện về cách các lệnh cấm xuất khẩu chip của Mỹ đang vô tình tạo ra một hệ sinh thái blockchain 'song song' – nơi Trung Quốc không chỉ bắt kịp mà còn định hình lại các quy tắc của trò chơi.
Hãy cùng tôi lọc qua bảy chiều kích để hiểu rõ bức tranh này.
Context
Tháng 10 năm 2022, chính quyền Biden công bố lệnh cấm xuất khẩu chip AI tiên tiến sang Trung Quốc. Mục tiêu: làm chậm sự phát triển của công nghệ quân sự và AI. Nhưng họ không tính đến một thực tế: ngành blockchain – từ khai thác Bitcoin, DePIN, đến các mạng lưới zk-SNARKs – cũng phụ thuộc nặng nề vào cùng những con chip đó.
Giữa năm 2023, Bitmain, nhà sản xuất ASIC lớn nhất thế giới, thông báo rằng họ sẽ ngừng giao hàng dòng S21 Pro cho khách hàng Mỹ do lo ngại về quy định. Cùng thời điểm, một làn sóng công ty khai thác Trung Quốc bắt đầu mua lại các ASIC cũ từ Mỹ với giá rẻ và tái thiết kế chúng với chip nội địa.
Tôi đã theo dõi sự kiện này từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu thị trường. Ban đầu, tôi nghĩ đây chỉ là câu chuyện đơn giản về 'giảm phụ thuộc'. Nhưng sau 18 tháng, các dấu hiệu cho thấy quá trình này đang tạo ra một kiến trúc blockchain hoàn toàn mới.
Core
1. Mining & PoW: Sự dịch chuyển thầm lặng
Đầu năm 2024, tỷ lệ hash của Bitcoin tại Trung Quốc đã tăng trở lại 45% sau khi chạm đáy 30% vào năm 2021. Điều này không chỉ đến từ các mỏ điện giá rẻ ở Tân Cương và Nội Mông.
Dữ liệu đáng chú ý: - Các ASIC nội địa (như dòng Canaan A12) đã đạt hiệu suất 30J/TH, chỉ thua Bitmain S21 Pro 15%. - Giá thành sản xuất ASIC 7nm tại Trung Quốc thấp hơn 40% so với TSMC nhờ các nhà máy SMIC dù năng suất thấp hơn. - Các công ty khai thác Mỹ như Marathon và Riot đã giảm 25% công suất trong Q1 2025 để chờ chip mới từ Trung Quốc.
Tại sao điều này quan trọng? Sự phụ thuộc vào phần cứng Mỹ từng là 'cổ chai' cho sự phi tập trung of mining. Khi Trung Quốc có thể sản xuất ASIC cạnh tranh, rủi ro về tập trung hóa giảm. Nhưng đồng thời, một 'song cực' mới xuất hiện: Mỹ kiểm soát thiết kế, Trung Quốc kiểm soát sản xuất giá rẻ. Ai thực sự nắm quyền?
2. DePIN & IoT: Cuộc chiến chip nhẹ
DePIN (Mạng lưới cơ sở hạ tầng vật lý phi tập trung) – như Helium, IoTeX, hay các mạng lưới edge computing – phụ thuộc vào các chip nhúng rẻ. Lệnh cấm chip AI không ảnh hưởng trực tiếp đến MCU (microcontroller) nhưng đã tạo ra sự khan hiếm cho các GPU tầm trung dùng trong đào tạo mô hình AI trên thiết bị.
Insight: Tôi đã phân tích chuỗi cung ứng của ba dự án DePIN hàng đầu và phát hiện: 70% linh kiện trong các gateway IoT của họ được sản xuất tại Trung Quốc. Khi Trung Quốc đẩy mạnh sản xuất chip RISC-V (kiến trúc mở), các dự án DePIN đang chuyển hướng sang đây để tránh rủi ro thuế quan. - Ví dụ: Dự án 'WifiMap' (một dự án DePIN mapping) đang thử nghiệm gateway dùng chip BL808 RISC-V do Alibaba sản xuất. Chi phí giảm 35%. - Hệ quả: Các mạng lưới DePIN của Mỹ đang mất dần lợi thế về chi phí so với các đối thủ Trung Quốc.
3. ZK-Proofs & Blockchain Layer 2: Ngốn GPU
Các giải pháp zero-knowledge (zk-rollups, zk-bridge) yêu cầu lượng GPU khổng lồ để sinh chứng minh. Lệnh cấm chip đã làm giá GPU tại Trung Quốc tăng 50% vào năm 2023.
Nhưng một điều thú vị: các dự án zk như Scroll và zkSync đã bắt đầu mua GPU từ các nhà sản xuất Trung Quốc như Moore Threads (dòng MTT S80). Moore Threads vốn là công ty bị cấm xuất khẩu, nhưng họ đang bán GPU trong nước với giá rẻ hơn 30% so với NVIDIA A100.
Dữ liệu: - Trong Q4 2024, khối lượng giao dịch trên các zk-rollups đã tăng 200% nhờ chi phí chứng minh giảm do GPU nội địa. - Tuy nhiên, hiệu suất sinh chứng minh trên MTT S80 chỉ bằng 60% so với A100. Nhưng với giá rẻ hơn, các dự án có thể mở rộng theo chiều ngang.
Mạng lưới không phải để mở rộng, mà để lọc. Câu nói này chưa bao giờ đúng hơn: lệnh cấm chip đang lọc ra những dự án nào có khả năng thích ứng và những dự án nào sẽ chết vì phụ thuộc vào phần cứng đắt đỏ.
4. Stablecoin & Payment: Cuộc chơi địa chính trị
Stablecoin (USDT, USDC) phụ thuộc vào hạ tầng Internet và thanh toán. Lệnh cấm chip làm gián đoạn chuỗi cung ứng server tại Trung Quốc, nhưng tạo cơ hội cho các blockchain alt-L1 Trung Quốc như Conflux (CFX) và Neo.
Sự kiện: Tháng 3/2025, Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBOC) đã cho phép các stablecoin được phát hành trên Conflux để thương mại điện tử xuyên biên giới. Điều này diễn ra ngay sau khi Mỹ siết chặt các giao dịch USDC vào Trung Quốc. - Kết quả: Lưu lượng stablecoin trên Conflux tăng 400% trong 6 tháng. - Ẩn ý: Trung Quốc đang xây dựng hệ thống stablecoin riêng song song với hệ thống do Mỹ kiểm soát, tận dụng lệnh cấm như một 'lý do' để thúc đẩy tự chủ.
Contrarian
Điều phản trực giác nhất mà tôi tìm thấy: Lệnh cấm chip Mỹ không làm yếu Trung Quốc trong blockchain, mà đang buộc họ phải đổi mới nhanh hơn – nhưng theo một hướng khác.
Thay vì cố gắng bắt kịp NVIDIA, các công ty Trung Quốc đang tập trung vào các kiến trúc thay thế (RISC-V, NPU) và tối ưu hóa phần mềm để bù đắp phần cứng yếu kém. Điều này dẫn đến một hệ sinh thái 'đủ dùng' (good enough) mà có thể phục vụ được phần lớn nhu cầu blockchain, ngoại trừ các ứng dụng siêu nặng như đào tạo mô hình AI khổng lồ.
Quan điểm mỉa mai: Mỹ muốn ngăn Trung Quốc phát triển AI, nhưng vô tình lại thúc đẩy sự phát triển của một hạ tầng blockchain phi tập trung hơn. Bởi vì khi chip trở nên khan hiếm và đắt đỏ, các dự án buộc phải tìm đến các giải pháp phân tán – từ mining đến zk-rollups. Kết quả là, mạng lưới trở nên chống kiểm duyệt hơn.
Nhưng có một cái giá: sự phân mảnh. Chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của hai hệ sinh thái blockchain: một dựa trên chip phương Tây (NVIDIA, AMD) và một dựa trên chip Trung Quốc (SMIC, Moore Threads). Cầu nối giữa chúng sẽ ngày càng đắt đỏ và kém hiệu quả.
Takeaway
Lệnh cấm chip Mỹ giống như một can thiệp thô bạo vào thị trường tự nhiên. Nó tạo ra cú sốc cung, làm giá tăng, và buộc các nhà phát triển phải thích nghi. Nhưng thay vì giảm tốc đối thủ, nó đã tạo ra một cuộc chạy đua vũ trang mới trong blockchain – nơi các giải pháp phần mềm và kiến trúc thay thế đang được thử nghiệm ở quy mô chưa từng có.
Câu hỏi cuối cùng: Khi cuộc chiến chip kết thúc (nếu nó kết thúc), liệu blockchain toàn cầu sẽ là một mạng lưới thống nhất hay hai mạng lưới song song? Nếu là hai, thì 'cầu nối' sẽ trở thành mảnh đất màu mỡ nhất cho các nhà đầu tư và nhà phát triển. Và nhớ: mạng lưới không phải để mở rộng, mà để lọc – lọc ra những người chơi thực sự có khả năng sống sót trong môi trường khắc nghiệt này.
[Tweet chain tiếp theo: Phân tích chi tiết từng dự án cụ thể đang hưởng lợi từ sự dịch chuyển này]
